Recenzja trzynasta. „Gdy instrumenty są już odłożone”

Dorota Niedziałkowska, „Gdy instrumenty są już odłożone”. Wybór wierszy i prozy Stanisława Czycza

„Pozostać
Ponieważ chcę jeszcze pozostać
nie opuszczać
powietrza

choć rysuje go ten mur pęka ta rozbłyskana wieża
lecz niech
to jeszcze idzie przeze mnie

Jeśli lubiłem wszystkie rytmy wszystkie melodie

pewne koncerty zaczynają się gdy instrumenty są już odłożone”

Stanisław Czycz, „jeszcze” fragment, z tomu „Punickie nasturcje”, 1960.

Fragment tego cytatu znajduje się w tytule znakomitej książki dr Doroty Niedziałkowskiej, zawiera głęboki sens i szczególne przesłanie, dla wszystkich miłośników LITERATURY WIELKIEJ. Chodzi przecież o Stanisława Czycza, urodzonego 6 kwietnia 1929 roku na Gwoźdźcu, stanowiącym wówczas część Nawojowej Góry, obecnie zaś część Krzeszowic. Autorka znana jest nam doskonale. Od dwudziestu lat przyjeżdża do Krzeszowic na wszystkie nasze „Czyczowania”, utrzymuje kontakty z Miejsko–Gminną Biblioteką Publiczną oraz Centrum Kultury i Sportu w Krzeszowicach, badaczami dzieł wybitnego twórcy, autorami prac doktorskich o Czyczu, Jego Rodziną i licznymi fanami. Jest doktorem nauk humanistycznych w dyscyplinie literaturoznawstwo, absolwentką historii sztuki i polonistyki KUL.
Obszerny „Wybór wierszy i prozy” Stanisława Czycza poprzedza „Wstęp”, składający się z trzech rozdziałów Pierwszy zatytułowany jest „Życie, literatura, pamięć”. Jakże trafnie! Autorka prowadzi czytelnika najważniejszymi biograficznymi ścieżkami – do rodzinnego domu, Rodziców, Brata, przejmujących wojennych doświadczeń, przywoływanych często w twórczości. Przypomina, nieoczywistą przecież drogę, absolwenta Technikum Energetyczno–Elektrycznego w Krakowie – do literatury. Odkrywa czytelnicze pasje, zachwycające najwyższym smakiem, wnikliwością i rozległością. Prowadzi do właściwego debiutu – to głośna „Prapremiera pięciu poetów” w 51. numerze „Życia Literackiego” z 18 grudnia 1955 roku – w kolumnie młodej poezji. Glosy znakomitych krytyków świadczą o percepcji niezwykle zaangażowanej, bywa, że kontrowersyjnej, ale nieobojętnej. Wszystkie, a było ich wiele przez całe lata, świadczą o potrzebie wypowiedzenia się na temat oryginalności, niezwykłości utworów poetyckich i prozatorskich autora tomów wierszy „Tła”, „Berenais”, „Punickich nasturcji”, „Opowiadań krzeszowickich”, powieści – „Baza”. Szczególnie inspiruje eksperyment symultaniczny – „Słowa do napisu na zegarze słonecznym” z 1960 roku.
Nowatorstwo tego awangardowego tomu stanie się przedmiotem rozważań zawartych w pracy doktorskiej Doroty Niedziałkowskiej, obronionej w 2007 roku.
W tym rozdziale oraz następnym, zatytułowanym „Strategie interpretacyjne twórczości Czycza”, pojawia się wiele nazwisk wybitnych krytyków literackich. Wśród nich znajdują się uczestnicy corocznych krzeszowickich „Czyczowań”. Z największą przyjemnością pragnę ich wymienić. To przede wszystkim autorzy prac doktorskich, poświęconych sztuce pisarskiej Stanisława Czycza – wspomniana już dr Dorota Niedziałkowska, prof. dr Jacek Rozmus, dr Justyna Urban. Aktywny udział w promowaniu krzeszowickiego pisarza brali wybitni znawcy literatury – Bogdan Rudnicki, na którego książkę o autorze „Anda” czekamy z przejęciem, dr Piotr Marecki, prof. dr Katarzyna Bazarnik, Zenon Fajfer Adam Wiedeman. Nasi wspaniali goście brali również udział w wieku sympozjach i konferencjach oraz systematycznie pisali cenne teksty o jednym z najbardziej oryginalnych mistrzów polskiej literatury.
Należy podkreślić, że dużą rolę w organizacji poświęconych Czyczowi wszelkiego rodzaju spotkań odgrywała i odgrywa nadal kustosz Miejsko–Gminnej Biblioteki Publicznej w Krzeszowicach, Barbara Grabowska.
Rozdział III książki to „Interpretacje wybranych utworów Czycza, zaproponowane przez autorkę publikacji. Są bezcenne, zarówno dla znawców jego twórczości, jak i tych, których dopiero czeka radość czytania i odkrywania jej egzystencjalnej głębi i językowego mistrzostwa, także Czyczowych „krajobrazów snu” Miasteczka, miejsc ukochanych, przywoływanych z przejęciem i czułością przez pisarza, jego onirycznych pejzaży. A ci młodzi bohaterowie, noszący barwne pseudonimy, przeżywający na sennym rynku smutnawego Sorrento bezkresne wakacje, wyobrażeniowy urlop z życia…
Ogromną rolę w percepcji „Wstępu” odgrywają niezwykle wnikliwe przypisy.
Zachwyca bogata bibliografia. „Wstęp” znakomicie wprowadza do „Antologii”. Zawiera ogromną część dorobku twórczego pisarza. Mieści niemal całą poezję, całego „Anda”, którego Tomasz Burek
obdarzył mianem zbliżonego do arcydzieła. I duże fragmenty prozy.
Spotkanie z książką dr Doroty Niedziałkowskiej było dla mnie wielkim przeżyciem, zarówno merytorycznym, jak emocjonalnym. Życzę tego potencjalnym czytelnikom Książki Wybitnej.

Maria Ostrowska

Dorota Niedziałkowska, „Gdy instrumenty są już odłożone” , Wybór wierszy i prozy Stanisława Czycza. Instytut Książki, Kraków 2025.