Śladami bohaterów powstania styczniowego ziemi krzeszowickiej

POWSTANIE STYCZNIOWE A ZIEMIA KRZESZOWICKA

Zapraszamy Cię w niezwykłą podróż przez historię na terenie malowniczych Krzeszowic! Odkryj tajemnice powstania styczniowego na ziemi krzeszowickiej, krocząc śladami bohaterów tamtych dni. Nasz szlak, poprzez miejsca związane z tragicznymi wydarzeniami sprzed lat, przeniesie Cię w czasie, umożliwiając odkrycie niezwykłych historii i bohaterskich czynów. Skorzystaj z naszych tablic z kodami QR rozsianych po mieście, aby w pełni zanurzyć się w narracji tamtych dni. Przybliżają one historię powstania styczniowego na tym terenie, odkrywając nieznane fakty i wprowadzając Cię w atmosferę tamtych czasów. Wyrusz z nami na niezapomnianą podróż przez historię Krzeszowic!

Oto wykaz miejsc, gdzie znajdziesz kolejne tablice z kodami QR:

Rynek (okolice fontanny oraz pomnika gladiatora)
Budynek Muzeum Ziemi Krzeszowickiej
Ul. Szpitalna na Nowej Wsi
Cmentarz Parafialny w Krzeszowicach

22 stycznia 1863 r. wybuchło Powstanie Styczniowe. Po III rozbiorze (1795) – Polska na 123 lata została pogrążona w niewolę. Najtrudniejsza sytuacja była w zaborze rosyjskim. Już od kilku lat polscy patrioci przygotowywali narodowy zryw i oderwanie się od Rosji. Termin wybuchu powstania przewidziano na wiosnę, ale rozpoczęta przez władze carskie branka (pobór do wojska carskiego) 2 i 12 stycznia przyspieszyła wybuch powstania. Polska strona przygotowała 20-25 tysięcy spiskowców, niestety słabo uzbrojonych, przeciwko 100-tysięcznej dobrze uzbrojonej i wyszkolonej armii carskiej. Powstanie Styczniowe, które trwało 450 dni zakończyło się klęską i represjami władz carskich. W walce zginęło około 20 tysięcy polskich patriotów, a co najmniej 30 tysięcy zesłano na Syberię.

Mieszkańców Krzeszowic i okolicy również nie zabrakło w zrywie narodowym z 1863 r. Już w lutym 1863 r. kilkunastoosobowy oddział powstańców pod dowództwem Floriana Buzdygana wyruszył z Krzeszowic i skierował się do Puszczy Świętokrzyskiej, gdzie stoczył przegraną bitwę z wojskiem carskim. W kwietniu oddział 200 osób pod wodzą pułkownika Adama Grekowicza z Rudawy stoczył bitwę pod Szklarami. Pomimo początkowej przewagi oddział został rozproszony przez Rosjan po okolicznych lasach. Do Krzeszowic docierali ochotnicy z Chrzanowa, Alwerni i Balina. Dalszym ich wysyłaniem i zaopatrywaniem w broń zajmował się niejaki Dobiaszewski – magazynier Potockich. Sam Adam Potocki wyposażył własnym sumptem oddział czterystu żołnierzy – kawalerzystów i piechotę. Również na jego koszt byli leczeni ranni i chorzy powstańcy w należącym do niego lazarecie (starym szpitalu).

Powstańcy z Ziemi Krzeszowickiej: Szymon Noworyta z Krzeszowic, Jan Chmielewski i Józef Puchacki z Nawojowej Góry, Piotr Grzymalski z Siedlca, Jan Mandecki z Nowej Góry, Jan Dobrzański z Tenczynka, Walenty Bogacki, Dyzma Chromy, Florian Buzdygan, Jan Kurdziel, Feliks Kwiatkowski, Aleksander Smeleński, Jan Stawowski. Na cmentarzu przy klasztorze znajduje się pierwszy grób św. Rafała Kalinowskiego (Józefa Kalinowskiego) – kierownika Wydziału Wojny na terenie Litwy w 1863 roku. Po upadku powstania został skazany na katorgę na Syberii. Od 1928 roku działa Związek Sybiraków, którego patronem jest św. Rafał Kalinowski. W kronice Karmelitów w Czernej znajdują się nazwiska powstańców pochodzących z tej okolicy: Franciszek Pałka z Paczółtowic, Kuranowicz z Dubia i Maciej Godyń z Czernej. Dzisiaj najważniejszym ośrodkiem kultu powstania styczniowego na naszej ziemi jest klasztor Karmelitów Bosych w Czernej. To tutaj przy klasztorze Karmelitów odbywa się cykliczne „kucie kos”, patriotyczne widowisko poświęcone styczniowym powstańcom. Karmelici podkreślają, że to miejsce dla upamiętnienia powstania szczególne, bowiem tu spoczywa powstaniec styczniowy, sybirak, minister wojny w rządzie powstańczym na Litwie – św. Rafał Kalinowski, który również był przeorem klasztoru.

Kaplica św. Rafała Kalinowskiego w Czernej Fot. https://karmelczerna.pl/sw-rafal-kalinowski/

"Kucie kos”, patriotyczne widowisko poświęcone styczniowym powstańcom Fot. Barbara Ciryt

Na Ziemi Krzeszowickiej pozostały pewne ślady po powstaniu styczniowym. To apteka Rybackich przy ul. Aptecznej, Buzdyganówka na Rynku 34 (murowany dom, który stoi w miejsce zagrody Floriana Buzdygana), lazaret (stary szpital Potockich) przy ul. Szpitalnej na Nowej Wsi. W zbiorach SMZK: modlitewnik Floriana Buzdygana, nominacja na Naczelnika Powstania na Powiat Krzeszowicki, obraz Tadeusza Gillerta (powstańca z Balina Marcina Zawory), groby powstańców na cmentarzach w Czernej, Tenczynku i Krzeszowicach. Klasztor Karmelitów Bosych w Czernej z osobą św. Rafała Kalinowskiego.

Bibliografia:

Strojnowska, Poszli nasi w bój bez broni…, Krzeszowice 2013.
Klich (opracowanie): „Krwi ofiarnej cześć”, „Magazyn Krzeszowicki” 1993, nr 25.
Klich (opracowanie): O ciebie Polsko idziemy w bój…, „Ziemia Krzeszowicka” 2002, nr 6.
Ł. Skalny: Powstanie Styczniowe 1863, „Ziemia Krzeszowicka” 2005, nr 1.
Klich (opracowanie): Powstanie Styczniowe 1863/64, „Ziemia Krzeszowicka” 2007, nr 1.
Ł. Skalny: Powstanie Styczniowe, „Ziemia Krzeszowicka” 2008, nr 1.
https://dziennikpolski24.pl/kucie-kos-czyli-wspomnienia-o-powstancach-widowisko-przy-klasztorze-karmelitow-w-czernej/ar/c1-17257747

APTEKA

Widzisz przed sobą charakterystyczną kamienicę? To tzw. Dom Rodziny Rybackich, miejsce o wyjątkowej historii związanej z powstaniem styczniowym. W czasie walk o wolność, ta kamienica pełniła ważną rolę – mieściła się w niej apteka powstańcza. To tutaj, wśród ulicznych zgiełków i emocji tamtych dni, farmaceuci służyli pomocą rannym powstańcom oraz wspierali walczących w ich trudnych chwilach.
Apteka powstała przed 1824 r. Dnia 18 marca tego roku sporządzono umowa pomiędzy Administracją Dóbr Artura hr. Potockiego, którą reprezentował pełnomocnik, a aptekarzem Andrzejem Borzęckim. W umowie aptekarzowi zapewniono bezpłatne mieszkanie na okres sześciu lat, po upływie których miał płacić czynsz dzierżawny lub też na własny koszt przenieść aptekę do innego lokalu. Dnia 5 stycznia 1842 r. podpisano z Teofilem Rybackim deklarację prowadzenia apteki w Lazarecie. W dniu 31 grudnia 1847 r. Hrabstwo Tęczyńskie otrzymało od Rady Administracyjno-Cywilnej Wolnego Miasta Krakowa upoważnienie, które pozwalało przeniesienie apteki do wsi Krzeszowice i wydawania leków dla wszystkich, którzy zgłoszą się do niej. Według notatek z 1847 r. apteka lazaretowa (T. Rybackiego) wydawała 7000 do 8000 recept rocznie, natomiast w aptece A. Borzęckiego tylko 1500 do 2000 recept rocznie. Od momentu przeniesienia apteki z lazaretu do wsi Krzeszowice, Teofil Rybacki używał już nazwy Apteka Teofila Rybackiego w Krzeszowicach. Następnie po Teofilu aptekę prowadził jego syn Edward, któremu w 1875 r. starosta chrzanowski Kasperek postawił zarzut nieuprawnionego używania szyldu Apteka Rybackiego i pod karą grzywny 150 złr (złotych reńskich) kazał mu ten szyld usunąć. Po śmierci E. Rybackiego aptekę przejęła wdowa po nim, Kazimiera, która posiadała koncesję, ale pod względem fachowym prowadził ją syn Kazimiery, Włodzimierz Rybacki, który zmarł w 1947 r. Wówczas apteka istniała pod szyldem Apteka Edwarda Rybackiego. W okresie międzywojennym rodzina Rybackich płaciła Potockim jako dzierżawę symboliczną złotówkę. Do dziś na rogu krzeszowickiego rynku i ul. Aptecznej stoi dom rodziny Rybackich, w którym mieściła się apteka. Drzwi wejściowe nadal mają charakterystyczne okienko do podawania leków nocą. Według relacji Marii Rybackiej, gdy podczas powstania styczniowego do Krzeszowic przywożono ranny powstańców, szczególnie po bitwach pod Szklarami i pod Krzykawką, właśnie tu opatrywano tych lżej rannych. Wielu z nich znalazło w tym domu również i nocleg, i wikt. Apteka została odebrana właścicielom po II wojnie światowej w czasie komunizmu, a dokładnie za czasów Bolesława Bieruta.

Teraz sprawdź swoją wiedzę i odpowiedz na pytanie:

Kto był pierwszym właścicielem apteki w Krzeszowicach, a także jakie warunki umowne zostały mu zapewnione?

Bibliografia:

Strojnowska: Miejsca upamiętniające powstanie styczniowe na ziemi krzeszowickiej, Półrocznik Dokumentacji Czynu Niepodległościowego „Sowiniec”, nr 43, grudzień 2013.
Ł. Skalny, Krzeszowice 1867 – 1989, Krzeszowice 2018.

Apteka rodziny Rybackich. Fot. Dorota Strojnowska

SZPITAL (LAZARET)

Widzisz koniec ulicy Szpitalnej? Znajduje się tutaj budynek szpitala powstańczego, miejsce niezwykłe ze względu na swoją historię. Powstał w miejscu, gdzie odkryto źródło siarczane. Jego istnienie było oznaką wsparcia dla rannych i chorych, którzy w czasie powstania styczniowego potrzebowali opieki medycznej.
Na początku XIX w., na polu jednego z okolicznych włościan biło źródło siarczane. Rozwoził z niego wodę po pobliskich wsiach dla mieszkających tam kuracjuszy. Kiedy dowiedziała się o tym Zofia Potocka w 1822 r. zakupiła od niego pole wraz ze źródłem. Za jej sprawą w 1829 r. powstał na tym miejscu szpital (obecnie ul. Szpitalna), który przeznaczyła do leczenia zatrudnionych w Hrabstwie Tęczyńskim górników, pracowników dworskich, leśnych, folwarcznych i również dla ludzi ubogich i innych osób, które potrzebowały nagłej pomocy. Dyrektorem lazaretu został lekarz Józef Kwaśniewski. Zofia Potocka zlikwidowała podobny szpital („lazaret”), który mieścił się od dawna w uzdrowisku, obok tak zwanych „dworków”. W ośmiu salach przebywało tam równocześnie 43 chorych, znajdowały się tam również: kaplica, kancelaria lekarza, kuchnia, apteczka, mieszkanie dla chirurga oraz łazienki. Wykorzystywano w nich wodę z miejscowego źródła. Wokoło szpitala znajdował się obszerny ogród. Podczas powstań narodowych (lata 1830-1831, 1863-1864), a także w czasie epidemii cholery w 1855 r. i I wojny światowej (1914-1918) szpital roztaczał opiekę i pomoc nad wszystkim, którzy tego potrzebowali.
Kierownikiem szpitala w okresie powstania styczniowego (1863 r.) i w następnych latach był dr Jan Oszacki. Współpracował z nim pochodzący z Krakowa chirurg Józef Rawicz Jaszczurowski, natomiast funkcję felczera sprawował Marcin Stawowski. Wszyscy oni, wraz z pięcioosobową grupą pomocniczą, mieli pełne ręce roboty w roku 1863, kiedy leczyło się tutaj 325 chorych, w tym 90 rannych. Wszelkie koszty leczenia chorych i rannych powstańców pokrywali właściciele Krzeszowic (Adam i Katarzyna Potoccy). W wielkiej tajemnicy leczono tutaj powstańców i w związku z tym ówczesne władze austriackie nie wtrącały się do spraw szpitalnych. W dzienniku chorych zanotowano wyjątkowo mało ran ciętych i kłutych, przeważały rany postrzałowe.
Szpital zakończył swoją działalność w 1922 r. Od tej pory został przeznaczony na mieszkania dla pracowników dworskich i funkcję mieszkalną pełni do chwili obecnej.

Teraz sprawdź swoją wiedzę i odpowiedz na pytanie:

Kto był dyrektorem lazaretu, który powstał w 1829 roku na polu zakupionym przez Zofię Potocką, służącym do leczenia górników, pracowników dworskich, leśnych, folwarcznych oraz ubogich i potrzebujących nagłej pomocy?

Bibliografia:

Strojnowska: Miejsca upamiętniające powstanie styczniowe na ziemi krzeszowickiej, Półrocznik Dokumentacji Czynu Niepodległościowego „Sowiniec”, nr 43, grudzień 2013.
Zinkow, Wokół Krzeszowic i Alwerni. Wśród podkrakowskich dolinek, Kraków 2008.
Dymek: Ziemia Krzeszowicka a Powstanie Styczniowe, „Ziemia Krzeszowicka” 1998, nr 1.
Ł. Skalny: Powstanie Styczniowe 1863, „Ziemia Krzeszowicka” 2005, nr 1.
S. Klich (opracowanie): „Krwi ofiarnej cześć”, „Magazyn Krzeszowicki” 1993, nr 25.

Stary szpital (lazaret). Fot. Dorota Strojnowska

FLORIAN BUZDYGAN – naczelnik powstania styczniowego na powiat krzeszowicki.

Stoisz przed późnoklasycystycznym, piętrowym budynkiem, znanym jako „Buzdyganówka”, znajdującym się na środku krzeszowickiego Rynku pod numerem 34. To miejsce, które ma niezwykłą historię, sięgającą XIX wieku. Kiedyś na tym miejscu stała drewniana zagroda należąca do Floriana Buzdygana, pochodzącego z niedalekiego Lipowca koło Babic. Syn Floriana, Mikołaj Buzdygan, lekarz na stałe mieszkający w Krakowie (1851-1920), w XIX wieku wzniósł obecny budynek. Dziś „Buzdyganówka” to nie tylko zabytkowa architektura, ale także miejsce pełne historii i opowieści. Skanuj kod QR, aby zgłębić tajemnice tego miejsca i poznać historię rodziny Buzdyganów oraz ich wpływ na życie w Krzeszowicach.
Florian Buzdygan w czasie powstania krakowskiego 1846 r. przenosił broń dla powstańców. Został schwytany, osądzony i osadzony w więzieniu św. Michała w Krakowie. W tajemnicy przed strażnikami spisywał pieśni religijne i modlitwy – tak powstał Modlitewnik, który obecnie znajduje się w zbiorach Stowarzyszenia Miłośników Ziemi Krzeszowickiej.

Po wybuchu powstania styczniowego, w lutym 1863 r. Florian Buzdygan zorganizował i uzbroił w kosy, które zostały przekute w zagrodzie Buzdyganów, oddział składający się z 12 ochotników. Oddział składający się z powstańców z Krzeszowic i okolicy pod dowództwem Wojciecha Wichra i Floriana Buzdygana skierował się w stronę Nowej Góry, Miękini, Lgoty zabierając dalszych 24 kosynierów. Po przekroczeniu granicy Królestwa Polskiego, przez ziemię olkuską oddział skierował się do Puszczy Świętokrzyskiej, gdzie stoczył bitwę z wojskiem rosyjskim. W bitwie tej walczył również Adam Chmielowski (późniejszy Brat Albert), który dostał się do rosyjskiej niewoli. Ranny Buzdygan został odesłany do szpitala polowego, później do Krakowa i na końcu zwolniono go do domu. W uznaniu za zasługi Florian Buzdygan rozkazem Rządu Narodowego 29 sierpnia 1863 r. został mianowany Gminnym Naczelnikiem Powstania na Krzeszowice i powiat krzeszowicki (Krzeszowice były wówczas wsią ale miały status powiatu). Obecnie akt nominacji znajduje się w zbiorach SMZK. Można z niego odczytać, że przedstawiciel Rządu Narodowego w Krakowie, doceniał znaczenie Krzeszowic jako powstańczej bazy na zapleczu. Dzięki Buzdyganowi jeszcze nie jeden raz grupy młodych ludzi wyruszały z Krzeszowic w stronę Gorenic czy Racławic, żeby dołączyć do walczących. Nazwiska powstańców, którzy wracali z ciężkimi schorzeniami lub ranami możemy poznać z dokumentów miejscowego starego szpitala (lazaretu).

W latach popowstaniowych Buzdygan cieszył się wielkim szacunkiem mieszkańców Krzeszowic. Chodzą słuchy, że wśród jego gości był Artur Grottger. Wielu uważało, że Buzdygan pozował Grottgerowi, ale nie zachowały się na to żadne dowody. Po śmierci Florian Buzdygan spoczął na krzeszowickim cmentarzu.

Teraz sprawdź swoją wiedzę i odpowiedz na pytanie:

Kto został mianowany Gminnym Naczelnikiem Powstania na Krzeszowice i powiat krzeszowicki przez Rząd Narodowy 29 sierpnia 1863 r.?

Bibliografia:

Strojnowska: Miejsca upamiętniające powstanie styczniowe na ziemi krzeszowickiej, Półrocznik Dokumentacji Czynu Niepodległościowego „Sowiniec”, nr 43, grudzień 2013.
Strojnowska, Poszli nasi w bój bez broni…, Krzeszowice 2013.
Zinkow, Wokół Krzeszowic i Alwerni. Wśród podkrakowskich dolinek, Kraków 2008.
S. Harbut, Mały Rzym, Warszawa 1936.
Dymek: Ziemia Krzeszowicka a Powstanie Styczniowe, „Ziemia Krzeszowicka” 1998, nr 1.
Klich (opracowanie): „Krwi ofiarnej cześć”, „Magazyn Krzeszowicki” 1993, nr 25.
Ł. Skalny: Powstanie Styczniowe, „Ziemia Krzeszowicka” 2008, nr 1.
Ł. Skalny: Nominacja Floriana Buzdygana, „Ziemia Krzeszowicka” 2013, nr 4.
Strojnowska: Śladami Powstania Styczniowego Krzeszowice, „Ziemia Krzeszowicka” 2013, nr 5.

„Buzdyganówka”. Fot. Dorota Strojnowska

EKSPONATY ZWIĄZANE Z POWSTANIEM STYCZNIOWYM W NASZYM REGIONIE

Stoisz przed budynkiem Muzeum Ziemi Krzeszowickiej, miejscem, które przybliża mieszkańcom historię tego urokliwego miasta. To nie tylko zwykłe muzeum – to skarbnica wiedzy i pamiątek, ukazująca bogactwo dziedzictwa Krzeszowic. W Muzeum Ziemi Krzeszowickiej możesz również znaleźć pamiątki po Florianie Buzdyganie, postaci, której działania głęboko wpisały się w historię powstania styczniowego na ziemi krzeszowickiej. Jego życie i czyny są nieodłączną częścią historii tego regionu i są ważnym elementem ekspozycji muzealnej.
Aby przybliżyć początki działalności w zakresie gromadzenia zbiorów regionalnych z Krzeszowic i okolicy, należy sięgnąć do 1975 r., kiedy to rozpoczął działalność Społeczny Komitet Organizacyjny Izby Regionalnej w Krzeszowicach. Nieoficjalne otwarcie Izby Regionalnej nastąpiło 22 marca 1982 roku. W celu poszerzenia działalności społecznej utworzono Stowarzyszenie Miłośników Ziemi Krzeszowickiej 5 marca 1978 roku. W 1982 r. Stowarzyszeniu przydzielono dwupokojowy lokal w „starym” pałacu Potockich. Oficjalne otwarcie Izby Regionalnej miało miejsce 6 czerwca 1982 r. Bardzo duża zmiana w sytuacji Stowarzyszenia, a zarazem Izby Regionalnej nastąpiła w 1984 r. Dnia 9 sierpnia tegoż roku zmarła Anna Studencka, która w marcu zapisała Stowarzyszeniu swoją nieruchomość (dom mieszkalny wraz z działką) z przeznaczeniem na siedzibę Muzeum Ziemi Krzeszowickiej. Wiosną 1987 r. prace remontowe zostały zakończone; nad głównym wejściem umieszczono szyld zaprojektowany przez Mariana Konarskiego, wiceprezesa SMZK. 2 października 1987 roku ksiądz dziekan Julian Bożek uroczyście poświęcił budynek nowo powstałego Muzeum.

12 grudnia 1987 roku nastąpiło uroczyste otwarcie Muzeum Ziemi Krzeszowickiej. W roku 1989 członkowie SMZK w wejściu do budynku umieścili tablicę upamiętniającą Annę Studencką i jej dar. W roku 2005 Danuta Domańska-Lubelska przekazała Stowarzyszeniu połowę willi Domańskich (zachodnia część) położonej w Nawojowej Górze.

W krzeszowickim muzeum, w zbiorach Stowarzyszenia Miłośników Ziemi Krzeszowickiej znajduje się Modlitewnik Floriana Buzdygana (o wymiarach 16,5 x 10,5 cm), uczestnika powstań krakowskiego i styczniowego. Jako kilkunastoletni chłopiec w 1846 roku, w czasie przewożenia broni wraz z Marcinem Borelowskim – został aresztowany i osadzony w więzieniu św. Michała w Krakowie. Podczas odbywania kary, przykutą prawą ręką przepisywał książkę do nabożeństwa. Naczelnik więzienia zezwolił przykuć lewą rękę, aby mógł kontynuować pisanie modlitewnika. Po powrocie z więzienia nadal przepisywał treść książeczki do nabożeństwa. W taki to sposób powstał niezwykły modlitewnik, przepisany bardzo starannym pismem.

Modlitewnik Floriana Buzdygana. W zbiorach SMZK. Fot. Ryszard Strojnowski

Również w zbiorach Stowarzyszenia znajduje się dokument nominacyjny (o wymiarach 11,8 x 21,8 cm) mianujący Floriana Buzdygana na Gminnego Naczelnika Powstania na Krzeszowice i powiat krzeszowicki wydany 29 sierpnia 1863 r. przez Rząd Narodowy.

Nominacja Floriana Buzdygana. W zbiorach SMZK. Fot. Ryszard Strojnowski

W zbiorach SMZK znajdują się dwa dokumenty dotyczące Marcina Zawory, włościanina z Balina, który zmarł w krzeszowickim szpitalu wskutek odniesionych ran w bitwie pod Miechowem z 17 lutego 1863 r. Pierwszy to: relacja Franciszka Bazarnika, która wyjaśnia okoliczności znalezienia powstańca, jego śmierć. Drugi to: fragmentaryczna nota biograficzna.

W zbiorach SMZK znajduje się również obraz pędzla Tadeusza Gillerta, który przedstawia moment pozostawienia przez współtowarzyszy rannego M. Zawory w lesie, po przekroczeniu granicy zaborów rosyjskiego i austriackiego.

Tadeusz Gillert, Ranny Zawora. W zbiorach SMZK. Fot. Dorota Strojnowska

Teraz sprawdź swoją wiedzę i odpowiedz na pytanie:

Gdzie znajdują się zbiory Stowarzyszenia Miłośników Ziemi Krzeszowickiej, obejmujące m.in. modlitewnik Floriana Buzdygana i dokument nominacyjny na Gminnego Naczelnika Powstania na Krzeszowice i powiat krzeszowicki?

Bibliografia:

Strojnowska, Poszli nasi w bój bez broni…, Krzeszowice 2013.
20 lat Muzeum Ziemi Krzeszowickiej, „Ziemia Krzeszowicka” 2007, nr 6.
Wystawa zbiorów SMZK, „Ziemia Krzeszowicka” 2011, nr 5-6.

Ł. Skalny: XV Małopolskie Dni Dziedzictwa Kulturowego. Willa Domańskich w Nawojowej Górze, „Ziemia Krzeszowicka” 2013, nr 2.

CMENTARZ

Stoisz przed bramą cmentarza parafialnego, miejscem spoczynku wielu bohaterów, którzy oddali swe życie w walce o wolność i niepodległość. To tutaj, wśród wiekowych nagrobków i cichych alejek, tkwią historie ludzi, którzy nieśli sztandar powstania styczniowego na ziemi krzeszowickiej. Spacerując cmentarnymi alejkami, możesz odnaleźć groby tych, którzy i poświęcili swe życie dla ideałów niepodległości. Ich pamięć żyje wśród nas, przypominając o cenę, jaką zapłacili za wolność naszej ojczyzny.
Krzeszowicki cmentarz został założony w pierwszej połowie XIX w., później około 1870 r. i 1913 r. był powiększany w stronę zachodnią. Kaplica w stylu neogotyckim została zbudowana na życzenie żony Artura Potockiego, Zofii. Projektantem był Fryderyk August Stüler, uczeń słynnego niemieckiego architekta, Karola Fryderyka Schinkla. W podziemiach kaplicy spoczywają prochy generała Józefa Chłopickiego, Naczelnego Wodza i Dyktatora powstania listopadowego.

Na naszym cmentarzu znajdują się groby wielu weteranów powstania styczniowego. Miejsca pochówku wielu z nich niestety nie są dzisiaj możliwe do zlokalizowania.

Mogiła Floriana Buzdygana (03.05.1816 – 28.11.1892)
Znajduje się przy głównej alei, nieopodal grobowca Dyzmy Chromego. Pochowani są tu również: żona Katarzyna i syn Mikołaj.

Mogiła Floriana Buzdygana. Fot. Maciej Gregorski

Mogiła Dyzmy Chromego (13.04.1809 – 29.03.1883)
Na zachód od kaplicy, przy głównej alei znajduje się grobowiec bohatera powstania listopadowego i krakowskiego. Został internowany przez władze austriackie w 1863 r. Powstanie wspierał finansowo.

Mogiła Dyzmy Chromego. Fot. Maciej Gregorski

Mogiła Pawła Dobruckiego (1848 – 1901)
Kolejny uczestnik powstania styczniowego, którego grób rodzinny znajduje się w zachodniej części cmentarza. Pochodził z Gwoźdźca i tam żyją do dziś jego potomkowie.

Stela grobu Pawła Dobruckiego. Fot. Dorota Strojnowska

Mogiła Wincentego Kozy (05.04.1841 – 09.02.1916)
Znajduje się również w zachodniej stronie cmentarza. Charakterystyczna jest na niej figura Matki Bożej. Inskrypcja informuje nas, że był uczestnikiem powstania styczniowego.

Mogiła Wincentego Kozy. Fot. Maciej Gregorski

Mogiła Marcina Zawory (lat 36)
Jego grób znajduje się w starej części cmentarza, po lewej stronie, idąc od głównej bramy. Ziemny, mały grób z ramą z piaskowca oraz małą stelą. Marcin Zawora włościanin ze wsi Balin był uczestnikiem bitwy z Moskalami pod Miechowem 17.02.1863 r. Po bitwie, osłaniając podwody z rannymi został wraz z towarzyszami ostrzelany przez patrol kozacki. Po przekroczeniu granicy zaborów rosyjskiego i austriackiego współtowarzysz zostawił go w lesie, a sam ruszył szukać pomocy. Rannego powstańca odnalazł, podczas obchodu lasu, Sebastian Bazarnik, gajowy w dobrach hrabiego Potockiego. Przewiózł go do swojego domu w Czatkowicach Górnych. Kolejnego dnia został przewieziony do szpitala na Nowej Wsi. Niestety nie udało się uratować Marcina Zawory. Zmarł wskutek ran, które odniósł w bitwie. Pochowano go na krzeszowickim cmentarzu 27.02.1863 r. Pogrzeb zmarłego żołnierza Powstania Styczniowego stał się poważną manifestacją polityczną.

Mogiła Marcina Zawory. Fot. Maciej Gregorski

Od tamtego czasu następne pokolenia potomków Sebastiana Bazarnika (1826 – 1897) z Czatkowic pielęgnują i grób Marcina Zawory, i pamięć o jego osobie. Wśród nich jest autor tekstu o powstańcu – Robert Kuczara (prapraprawnuk Sebastiana Bazarnika).

Mogiła księdza Józefa Owsianego (1829-1901)
Bardzo charakterystyczny krzyż, ze względu na symbolikę powstańczą, znajduje się przy cmentarnym murze od wschodniej strony. Ksiądz Józef Owsiany uczestnik powstania styczniowego został za swoją działalność zesłany na Sybir. Po powrocie z zesłania w latach 1894-1901 był kapelanem szpitalnym w krzeszowickim lazarecie.

Mogiła ks. Józefa Owsianego

Teraz sprawdź swoją wiedzę i odpowiedz na pytanie:

Kto zaprojektował kaplicę na krzeszowickim cmentarzu i kogo spoczywają prochy w jej podziemiach?

Bibliografia:

Strojnowska: Miejsca upamiętniające powstanie styczniowe na ziemi krzeszowickiej, Półrocznik Dokumentacji Czynu Niepodległościowego „Sowiniec”, nr 43, grudzień 2013.
Strojnowska, Poszli nasi w bój bez broni…, Krzeszowice 2013.
Zinkow, Wokół Krzeszowic i Alwerni. Wśród podkrakowskich dolinek, Kraków 2008.
Z naszych dziejów roku 1863. Wybór śladów pamięci w 160. Rocznicę wybuchu Powstania Styczniowego, Kraków 2023
Kuczara: Powstanie Styczniowe 1863 – historia Marcina Zawory, „Ziemia Krzeszowicka” 2006, nr 6.