Recenzja szósta. „Konrad Swinarski. Biografia ukryta”.

Konrad Swinarski – człowiek mit.

W lutym 2025 roku ukazała się długo wyczekiwana biografia jednego z najwybitniejszych twórców teatru XX wieku – Konrada Swinarskiego, w pięćdziesiątą rocznicę śmierci w katastrofie samolotowej nad Damaszkiem. Autorką jest Beata Guczalska – badaczka współczesnego teatru polskiego, Profesor Akademii Sztuk Teatralnych im. St. Wyspiańskiego w Krakowie, wykładowczyni Wydziału Aktorskiego oraz Wydziału Reżyserii i Dramaturgii. W latach 2016 – 2024 prorektor tej uczelni.
800 stron wraz z przypisami. I bezwzględny zachwyt – od okładki do samego końca. Lektura obowiązkowa dla każdego miłośnika teatru. Książka, którą się czyta jednym tchem. Znakomicie skomponowana, opowiada w sposób fascynujący historię geniusza teatru. Czas jego życia to lata 1929 do 1975, w które wpisane jest międzywojenne dzieciństwo, wojna, pełna wewnętrznych konfliktów, wynikających z poszukiwania tożsamości narodowej, powojnie, z poczuciem statusu określonego tytułem jednego z rozdziałów – „Obcy wśród swoich”. Wreszcie odkrywanie pasji życia, własnej, odważnej, niepokornej wizji teatru, reżysera, który stał się legendą. Autorka cały ten proces, narodzin, edukacji, dojrzewania, światowych laurów, przedstawiła na tle dziejących się wydarzeń historycznych, politycznych burz, klęsk, nadziei i rozczarowań. Przywołała znaczące wydarzenia kulturalne, postacie wybitnych reżyserów, aktorów, krytyków sztuki, wprowadziła obrazy codzienności. W sposób mistrzowski potrafiła połączyć znakomitą wiedzę o tak skomplikowanych czasach z niezwykle atrakcyjnym sposobem autorskiej narracji. Uzupełniają ją liczne zdjęcia, utrwalające miniony czas.
Biografia ukryta… Są w niej odkrywane, dopiero po latach, tajemnice, dyskretne niedomówienia, spowodowane przez braki w archiwalnej dokumentacji, z trudem , pietyzmem, ogromną wrażliwością gromadzonej przez Autorkę. Bywa, że cytowane często listy do i od Konrada, jakże cenne, pozbawione są niektórych fragmentów – przypadek, zamierzenie, zły los? Może tak miało być…
Książkę czytam z ogromnym przejęciem. Przywołuję w pamięci teksty czytanych recenzji z przedstawień reżyserowanych przez Konrada Swinarskiego w polskich i zagranicznych teatrach, a w złotych krakowskich czasach – w Teatrze Starym. Po spotkaniu z teatrem Bertolda Brechta w Berlinie, Warszawą, z bijącym sercem zmierzam do rozdziału zatytułowanego „Co Konrad Swinarski znalazł w Krakowie? I „Planeta Dziady”. To tutaj. Bo właśnie Kraków reżyser wybrał i pokochał jako najlepsze do tworzenia miejsce na świecie. Krakowscy aktorzy i teatromani, zjednoczeni w kulcie Konrada Swinarskiego, lubili powtarzać frazę: „Szukałem po świecie, znalazłem w Krakowie”. W latach 1966 – 1975 obejrzałam wraz z moimi uczniami wszystkie przedstawienia stworzone przez geniusza teatru. Uważam to za wielkie szczęście. A przywołała je w swej książce Beata Guczalska. Im głownie chcę poświęcić moją skromną recenzję.
To „Nie-Boska komedia” Zygmunta Krasińskiego na nowo. Zapoczątkowała romantyczny teatr Swinarskiego, stała się szeroko komentowanym wydarzeniem. To dzieło fascynowało reżysera od początku jego teatralnej drogi. Przedstawił je jako jeden z projektów na egzaminach wstępnych do warszawskiej PWST. Do krakowskiego przedstawienia scenografię zaprojektowała Krystyna Zachwatowicz. Muzykę, wykonywaną na żywo, skomponował Krzysztof Penderecki. Te integralne składowe dzieła teatralnego były jednocześnie odnotowywane jako arcydzieła w obszarach swojej sztuki. Zapamiętałam szczególnie Annę Polony w roli Orcia, potraktowanego w sposób absolutnie nowatorski. Aktorka stała się Muzą reżysera, występowała potem we wszystkich przedstawieniach reżyserowanych przez niego na scenie Teatru Starego.
Wśród wystawionych w Teatrze Starym przez Konrada Swinarskiego sztuk jest „Fantazy” Juliusza Słowackiego. W swej nowatorskiej interpretacji reżyser rozbroił polskie mity, ukazując ich trywialną, materialną podszewkę i demaskując narodowe pozy. Dobrze pamiętam mistrzowskie kreacje aktorskie
Antoniego Pszoniaka, Mirosławy Dubrawskiej, Anny Polony. Potem olśnił mistrzowskimi „Sędziami” i „Klątwą” Stanisława Wyspiańskiego, z całą plejadą gwiazd. A Wojciech Pszoniak wzbudził ogólny zachwyt w roli Puka w „Śnie nocy letniej” Szekspira.
Po premierze „Dziadów” Adama Mickiewicza status Swinarskiego dość mocno się zmienił. Dotąd uważany za reżysera wybitnego i docenianego, choć kontrowersyjnego, stał się największym polskim twórcą teatralnym. „Dziady” zagrano 269 razy w ciągu dziesięciolecia 1973 – 1983. Przedstawienie z rolą Jerzego Treli, Konrada, stało się legendą. „Planeta Dziady”… odczuwano, że dzieje się coś niezwykłego, metafizycznego. Te nastroje autorka biografii Konrada Swinarskiego przywołuje w sposób przejmujący. Dotknięcie Kosmosu, Absolutu…
Trzydziestego maja 1974 roku publiczność zobaczyła teatralne arcydzieło – „Wyzwolenie” Stanisława Wyspiańskiego. Anna Polony jako Muza i Jerzy Trela jako Konrad stworzyli w nim swoje największe role teatralne. Ale i coś znacznie większego: widzowie czuli, że spektakl odnosi się bezpośrednio do ich życia i ma na to życie wpływ.
Pod koniec pracy nad „Wyzwoleniem” pojawił się projekt wystawienia „Hamleta”. Unicestwiła go śmierć REŻYSERA. Był genialny. Kochany przez aktorów, którzy zdawali sobie sprawę z tego, kto przekazuje im wskazówki i polecenia, cichym głosem, szanuje ich prywatną wizję granej roli, ale równocześnie jest przy swojej, zawsze niezwykłej. Potrafił stworzyć wszystko – od wielkich, epokowych inscenizacji dzieł klasycznych i współczesnych, poprzez teatr piosenki do „Kota w butach” w teatrze warszawskim… Lektura książki Beaty Guczalskiej to sama rozkosz – intelektualna, emocjonalna wędrówka przez krainę sztuki.
Pragnę tu podkreślić, że w naszym środowisku fascynacja teatrem trwa od lat. Absolwenci krzeszowickiego Liceum odnoszą wielkie sukcesy w tej dziedzinie sztuki. Marek Fiedor jest wybitnym reżyserem, dyrektorem artystycznym w Teatrze Współczesnym we Wrocławiu. Otrzymał Nagrodę im. Konrada Swinarskiego za sezon 2001/2002. Wojciech Skibiński gra ważne role w Teatrze im. Juliusza Słowackiego w Krakowie. Jacek Lecznar od lat zachwyca prezentacją monodramów. Marta Orczykowska, znakomita anglistka i teatrolog wprowadza nas w tajniki dramatu awangardowego. A mnie zachęciła do lektury biografii Konrada Swinarskiego. Bardzo Jej za tu dziękuję.

Beata Guczalska, „Konrad Swinarski. Biografia ukryta”. Wydawnictwo Literackie, 2025.

Maria Ostrowska