Recenzja czwarta. „Wczoraj byłaś zła na zielono”.

Szło o inność w obsłudze świata…

„Wczoraj byłaś zła na zielono” – „Bezkompromisowa i brawurowa – taka jest autobiograficzna proza Elizy Kąckiej. To opowieść o podwójnym doświadczeniu pewnej odmienności i nieprzystawalności do narzuconych społecznie ram. O mozolnym, ale pięknym budowaniu trudnej, nieoczywistej relacji. O byciu matką i córką. O życiowym dryfie, performowaniu świata i wydreptywaniu wiedzy. O dzielności. O miłości. O życiu w kokonie i wychodzeniu z niego motylem. O tym, ile mogą znaczyć słowa i jak to jest widzieć je w kolorach”.

„To nie jest książka na blurb, napisałabym najchętniej. Wielka rzecz”. Inga Iwasiów

Czytam zamieszczone na okładce książki słowa krytyczki literackiej i myślę, jak trudno mi będzie zmierzyć się z próbą ogarnięcia moich emocji po lekturze niezwykłego eseju autobiograficznego.
To trudna forma wypowiedzi literackiej. Według definicji mieści się w niej szkic filozoficzny, naukowy, publicystyczny lub krytyczny, zazwyczaj pisany prozą, swobodnie rozwijający interpretację jakiegoś zjawiska lub dociekanie problemu, eksponujący podmiotowy punkt widzenia oraz dbałość o piękny i oryginalny sposób przekazu. Eliza Kącka napisała, a miejscami, jakby bezgłośnie, wykrzyczała, rzecz o swojej, osobistej relacji matki z córką, Rudą. Na 286 stronach tekstu nie pojawia się ani razu słowo „autyzm”, a przecież w tym leży problem. Mistrzowska narracja pozwala przedstawić go w sposób niezwykle subtelny i głęboko wzruszający, bez zbędnych słów. Trzeba było spojrzeć na świat istniejący inaczej i zaakceptować tę inność w jego obsłudze, zrozumieć. Ciągi przyczynowo–skutkowe były dla Rudej nie do pojęcia. Autorka–Matka, nazwana przez Dziecko pieszczotliwie Pingwinem, wędruje przez, jak sądzę, najważniejszy okres życia Rudej, od jej urodzin, do sygnalizującej dorosłość osiemnastki, w poszukiwaniu klucza, do tajemnicy istnienia. W tej wędrówce powraca do lat własnego dzieciństwa. Te inwersje czasowe, bardzo częste, pozwalają na odkrywanie sytuacyjnych podobieństw, bywa, że zbliżają do odkryć, ale tylko zbliżają. Tropy prowadzą przez leśne ścieżki w Lidzbarku Warmińskim, fascynację lekturowym i wyobrażeniowym ukochanym Lisem, ulubionymi kolorami, metaforyzującymi emocje – zielonym, beżowym, czarnym, niebieskim. Przez tę drogę, w poszukiwaniu kodu do porozumienia, trudno przejść. Wszystko, co kłóci się z prywatną wizją dziecka, przeszkadza, jest źródłem negatywnych emocji, gwałtownego protestu. Otoczenie nie rozumie lub też nie chce zrozumieć.
Od pierwszego, wypowiedzianego przez dziecko słowa „Tam”, ze wskazaniem z balkonu w stronę Kosmosu, do odnalezienia tajemniczej „Krainy” – droga to daleka… I wytyczona tylko mocą wyobraźni.
Tym rozważaniom towarzyszy piękna polszczyzna. Miejscami jest to proza poetycka, z bogactwem metaforyki i zagęszczeniem innych figur poetyckich, zgromadzeniem osobliwego słownictwa. Narratorka, doktor nauk humanistycznych, literaturoznawczyni, pisarka, felietonistka,
często szuka ratunku w słowie, jego możliwościach brzmieniowych i emocjonalnych.
Z książki bije ogromna empatia w relacjach między Rudą, jej matką i dziadkami. Matka jest oczywiście w centrum, ale najbliższe otoczenie stara się zrozumieć jej bohaterskie zmaganie z losem. Zresztą Eliza nad nim nie ubolewa, jest niezwykle dzielna, stawia mu czoła. Podziwia też córeczkę za jej dzielność, osobistą dumę. I za piękne ogniste włosy, znak wojowniczki.
To nie jest książka medyczna, poradnikowa. Nie ma w niej ani śladu mentorstwa, popisywania swym codziennym bohaterstwem. Często pojawia się pokora i bezradność wobec świata, który jakoś nie nauczył się lub nie chce się nauczyć jego obsługi – inaczej. Ważna to książka, najczęściej smutna, ale jednak rodząca nadzieję, dająca szansę inności. „To nie jest normalne” – mówią ludzie, „a mówią uczenie”. Tu słyszę słowa Norwida z wiersza „W Weronie”. Są gorzkie. „Uczoność” często zawodzi.
A Ruda znalazła swą wymarzoną Krainę. Już w czasach przedszkola odkryła świat Moroufków. Przez dwa lata go odwiedzała, nigdy nie podała adresu. Bo Lis i Moroufki nie mają adresu. Tak stwierdziła…

Eliza Kącka, „Wczoraj byłaś zła na zielono”. Wydawnictwo Karakter, 2024.

Maria Ostrowska